27 mar SAMODZIELNOŚĆ DZIECKA
Samodzielność postrzegana jest jako szczególna gotowość do podejmowania zadań opartych na osobistej aktywności, a jej źródłem jest wola działania i akceptacja celu. Samodzielność jednostki w różnych koncepcjach teoretycznych funkcjonuje jako nawyk, poczucie podmiotowości, nabywanie doświadczeń życiowych i postawa . Stanowi ona złożony konstrukt pedagogiczny i psychologiczny rozwijający się w oparciu o trzy zasadnicze etapy (rysunek 1).
Rysunek 1. Etapy kształtowania się samodzielności.
Opracowanie własne
Samodzielność kształtuje się w oparciu o naturalny rozwój dziecka od pełnej zależności do coraz większej autonomii i samorealizacji. Każdy etap stopniowo buduje zdolność dziecka do tworzenia własnej tożsamości, podejmowania decyzji i samodzielnego działania w świecie.
Samodzielność wywiera wpływa na wiele aspektów życia dziecka będąc zarówno siłą napędową pewnych umiejętności jak i efektem nabywanych doświadczeń i kompetencji (tabela 1).
Tabela 1. Znaczenie samodzielności w życiu dziecka
| Obszar rozwoju | Korzyści dla dziecka |
| Rozwój poznawczy | zwiększenie koncentracji uwagi, kształtowanie podzielności i wybiórczości uwagi, lepsze zapamiętywanie, budowanie wiedzy o sobie, innych i świecie |
| Rozwój kompetencji i sprawczości | poznawanie efektów własnych działań umiejętność oceny własnych możliwości świadomość, kiedy poradzi sobie samo, a kiedy potrzebuje pomocy, satysfakcja z działania, rozwój poczucia sprawczości i wpływu na sytuacje |
| Kształtowanie osobowości i postaw | wzmacnianie pewności siebie, budowanie zaufania do własnych wyborów przygotowanie do radzenia sobie z trudnościami, otwartość na zmiany i nowe wyzwania, pełniejsze wykorzystanie potencjału rozwojowego |
| Wpływ na proces edukacyjny | aktywne poszukiwanie wiedzy, ciekawość świata i twórcze podejście niestereotypowe, nowatorskie działanie, umiejętność pracy zgodnie z zasadami i regułami, rozwijanie umiejętności samodzielnego uczenia się, możliwość indywidualnej pracy nauczyciela z uczniami |
| Przygotowanie do życia społecznego | rozwój twórczości i gotowości do podejmowania ryzyka, poszukiwanie niestandardowych rozwiązań, przygotowanie do funkcjonowania w zmieniającym się świecie, wspieranie samodzielności finansowej i życiowej w dorosłości, umiejętność podejmowania własnych decyzji |
Opracowanie własne
Samodzielność wpływa się na rozwój dziecka w sposób wielowymiarowy, wzmacniając jego kompetencje poznawcze, emocjonalne i społeczne, co powoduje, że staje się ono bardziej świadome swoich możliwości i odpowiedzialne za własne działania. Samodzielne działanie buduje poczucie sprawczości, pewność siebie i przygotowuje dziecko do radzenia sobie w zmieniającym się świecie, zarówno w edukacji, jak i w dorosłym życiu.
Rolą osób dorosłych w tym rodziców i nauczycieli jest podejmowanie takich działań, które będą kształtowały samodzielność adekwatną do możliwości rozwojowych dziecka. Do podstawowych działań w tym zakresie zaliczyć można:
- Tworzenie warunków do samodzielnego działania poprzez stawianie dziecka w sytuacjach problemowych, które wymagają własnej aktywności, umożliwianie samodzielnego poszukiwania rozwiązań oraz unikanie wyręczania dziecka w zadaniach, które może wykonać samo.
- Wspieranie wewnętrznej motywacji poprzez zachęcanie do działania z własnej inicjatywy, odkreślanie, że samodzielność odciąża innych i jest działaniem prospołecznym.
- Budowanie poczucia sprawczości i kompetencji poprzez dawanie dziecku zadań, które może wykonać samodzielnie, wzmacnianie wiary w siebie i pozytywnego obrazu własnych możliwości.
- Wychowanie komunikacyjne zamiast autorytarnego polegające na rozmowie, negocjowanie znaczeń, wspólne ustalanie zasad oraz ograniczanie nadmiernej kontroli.
- Zapewnienie swobody działania i myślenia poprzez pozwalanie na autonomię, decyzyjność i odpowiedzialność, umożliwianie swobodnego poruszania się, wypowiadania i eksperymentowania.
- Rozwijanie empatii i gotowości prospołecznej poprzez uczenie dostrzegania potrzeb innych oraz pokazywanie, że samodzielność jest formą pomocy innym.
- Dostosowanie tempa i poziomu trudności do dziecka poprzez indywidualizację pracy, pozwolenie na pracę w różnym tempie i poziomie trudności.
- Zaufanie do dziecka wyrażane poprzez powierzanie odpowiedzialnych zadań, traktowanie dziecka jako podmiot, a nie wykonawca poleceń.
- Stwarzanie sytuacji zadaniowych wymagających samodzielności co następuje poprzez zadania wykonywane bez wsparcia i pytania dorosłego oraz obserwację jak dziecko radzi sobie z nimi.
- Zaniechanie praktyk hamujących samodzielność w tym unikanie nadmiernej kontroli, schematyzmu, czy odtwórczego myślenia.
- Opracowała Olga Wysmułek