05 lis Dlaczego dzieci się buntują? O potrzebie autonomii w wieku przedszkolnym
Bunt dziecka jest zjawiskiem naturalnym, wpisanym w proces rozwoju emocjonalnego i społecznego. Okres przedszkolny to czas, w którym dziecko coraz wyraźniej odkrywa własną odrębność i pragnie wpływać na swoje otoczenie. W codziennych sytuacjach może to przejawiać się poprzez częste odmawianie współpracy negowanie poleceń dorosłych czy silne reakcje emocjonalne na ograniczenia. Z perspektywy rozwojowej nie są to przejawy złego wychowania, lecz sygnały, że dziecko rozwija świadomość siebie i uczy się samostanowienia.
Psychologowie podkreślają, że bunt nie jest próbą przejęcia kontroli nad dorosłymi, lecz naturalnym wyrazem potrzeby autonomii – jednej z podstawowych potrzeb rozwojowych człowieka. Dzięki niej dziecko stopniowo buduje poczucie sprawstwa, uczy się podejmowania decyzji oraz ponoszenia odpowiedzialności
za własne działania.
Potrzeba autonomii – ważny krok w rozwoju Erik Erikson, twórca koncepcji psychospołecznych stadiów rozwoju, wskazywał, że wczesne dzieciństwo to
okres kształtowania się poczucia autonomii wobec wstydu i zwątpienia. Właśnie w tym czasie dziecko intensywnie eksperymentuje z niezależnością, próbując przekraczać wyznaczone granice. Chce samo wybierać ubrania, decydować o zabawie czy sposobie wykonania prostych czynności. Takie zachowania są oznaką dojrzewania emocjonalnego i społecznego, a nie przejawem braku posłuszeństwa.
Wspieranie autonomii nie oznacza braku zasad. Wręcz przeciwnie – stała obecność i konsekwencja dorosłego stanowią bezpieczne ramy, w których dziecko może rozwijać samodzielność. Nadmierna kontrola, krytyka lub wyręczanie hamują ten proces, prowadząc do zniechęcenia, poczucia bezradności i niskiego
poczucia własnej wartości. Z kolei nadmierne przyzwolenie, bez jasno określonych granic, może powodować dezorientację i trudności w dostosowaniu się do norm społecznych.
Jak wspierać dziecko w rozwijaniu autonomii?
Wspieranie dziecka w rozwoju autonomii wymaga równowagi pomiędzy akceptacją jego potrzeb a konsekwentnym stawianiem granic. Kluczowe znaczenie ma komunikacja – sposób, w jaki dorosły reaguje na emocje dziecka i przekazuje swoje oczekiwania. Zamiast oceniania czy zawstydzania, warto stosować
komunikaty oparte na zrozumieniu i opisie sytuacji. Uznanie emocji dziecka nie oznacza zgody na jego zachowanie, lecz pomaga mu poczuć się zrozumianym i uczy, że emocje można wyrażać w sposób akceptowalny społecznie.
Ważnym elementem wspierania autonomii jest umożliwienie dokonywania wyborów w codziennych sytuacjach – na przykład poprzez pytania o to, którą bluzkę dziecko chce założyć lub jaką książkę wybrać do czytania przed snem. Takie drobne decyzje dają poczucie wpływu i uczą samodzielności. Jednocześnie
dorosły pozostaje osobą wyznaczającą granice, które zapewniają dziecku poczucie bezpieczeństwa.
W procesie tym szczególne znaczenie ma postawa dorosłego: cierpliwość, empatia oraz gotowość do towarzyszenia dziecku w trudnych emocjach. Odpowiedzialny dorosły nie dąży do całkowitego wyeliminowania buntu, lecz do zrozumienia jego przyczyn i wykorzystania go jako okazji do rozwoju.
Bunt to nie walka – to rozmowa o granicach
Bunt dziecka nie powinien być postrzegany jako przejaw nieposłuszeństwa, ale jako forma komunikacji. Dziecko, które sprzeciwia się dorosłym, przekazuje w ten sposób informację o swoich potrzebach: pragnie decydować, być zauważone, mieć wpływ. Odpowiedzią na te potrzeby nie powinna być kara ani surowa
dyscyplina, lecz spokojna rozmowa i konsekwentne stawianie granic w atmosferze szacunku.
Zrozumienie buntu jako etapu rozwojowego pozwala dorosłym na bardziej empatyczne podejście do dziecka. Zamiast prób tłumienia niezależności, warto wspierać ją poprzez okazywanie zaufania, dostrzeganie wysiłku i pozytywne wzmacnianie zachowań samodzielnych. Dziecko, które doświadcza, że jego autonomia jest szanowana, rozwija silniejsze poczucie wartości, większą odporność emocjonalną oraz lepsze kompetencje społeczne.
Bunt jest więc nieodłącznym elementem drogi ku dojrzałości. Właściwie zrozumiany i wspierany, staje się fundamentem samodzielności, odpowiedzialności i wewnętrznej motywacji, które towarzyszą człowiekowi w dorosłym życiu.
Bibliografia
- Erikson, E. H. (2000). Dzieciństwo i społeczeństwo. Poznań: Dom Wydawniczy Rebis.
- Juul, J. (2011). Twoje kompetentne dziecko. Podstawy nowego wychowania. Warszawa:
Wydawnictwo MiND. - Faber, A., Mazlish, E. (2013). Jak mówić, żeby dzieci nas słuchały. Jak słuchać, żeby dzieci do nas
mówiły. Poznań: Media Rodzina. - Musiał, M. (2020). Dobra relacja. Skrzynka z narzędziami dla współczesnej rodziny. Warszawa:
Wydawnictwo Mamania. - Siegel, D. J., Bryson, T. P. (2018). Potęga obecności. Jak być przy dziecku. Warszawa: Wydawnictwo
Mamania. - American Psychological Association (2020). Developing autonomy in early childhood.
Opracowała:
Katarzyna Podlewska
