04 gru WSPIERANIE KOMPETENCJI EMOCJONALNO-SPOŁECZNYCH DZIECI PRZEDSZKOLNYCH
Okres przedszkolny to czas wielu gwałtownych zmian, wzrostu, stagnacji lub regresu w rozwoju. Postrzeganie dzieciństwa jako błogiego czasu zabawy i beztroski jest nad wyraz nietrafione, ponieważ tak jak dorosły, tak dziecko także musi mierzyć się z utrudnieniami i przeszkodami na miarę swoich możliwości rozwojowych. Jednymi z gwałtownie rozwijających się sfer rozwoju przedszkolaka jest sfera emocjonalna i społeczna. Burzliwe zmiany w tych obszarach zauważalne są zwłaszcza u młodszych dzieci, jednak często ich przebieg definiują indywidualne predyspozycje i możliwości psychofizyczne dziecka. W przedszkolu, kiedy dzieci uczą się współpracować z innymi, wyrażać swoje emocje i rozwiązywać konflikty, rozwijanie tych umiejętności staje się fundamentem ich dalszego rozwoju.
Czym są kompetencje emocjonalno-społeczne?
Kompetencje emocjonalno-społeczne to zdolności związane z rozumieniem, wyrażaniem i regulowaniem emocji oraz nawiązywaniem i utrzymywaniem relacji z innymi. W skład tych umiejętności wchodzą:
- Rozpoznawanie i nazywanie emocji – umiejętność identyfikowania własnych i cudzych emocji, takich jak radość, smutek, złość czy zaskoczenie.
- Empatia – zdolność do współodczuwania i rozumienia emocji innych osób.
- Komunikacja społeczna – m.in. zdolność wyrażania swoich uczuć i potrzeb w sposób odpowiedni, bez agresji.
- Umiejętność współpracy – nauka pracy w grupie, dzielenia się i rozwiązywania konfliktów w sposób konstruktywny.
- Samoregulacja – kontrola swoich emocji i zachowań, zwłaszcza w trudnych sytuacjach.
Te kompetencje są kluczowe dla funkcjonowania w grupie, zarówno w przedszkolu, jak i w przyszłym życiu społecznym dziecka.
Dlaczego rozwijanie kompetencji emocjonalno-społecznych jest ważne?
Rozwój emocjonalno-społeczny wpływa na wiele aspektów życia dziecka. Dzieci, które są dobrze rozwinięte emocjonalnie, lepiej radzą sobie z wyzwaniami w szkole, nawiązują zdrowsze relacje z rówieśnikami i są bardziej odporne na stres. Kompetencje te pomagają dzieciom budować pewność siebie i poczucie własnej wartości, co jest nieocenione w dalszym rozwoju.
Badania pokazują, że dzieci z dobrze rozwiniętymi umiejętnościami emocjonalno-społecznymi lepiej radzą sobie z nauką szkolną, ponieważ potrafią efektywnie współpracować z innymi, wyrażać swoje potrzeby i zrozumieć uczucia zarówno swoje, jak i kolegów. Kompetencje te są też kluczowe w kształtowaniu postaw tolerancji, zrozumienia i wzajemnego szacunku.
Jak wspierać kompetencje emocjonalno-społeczne? – Wskazówki dla Rodziców
Rodzice odgrywają kluczową rolę w rozwijaniu kompetencji emocjonalno-społecznych swoich dzieci. Choć przedszkole dostarcza wielu okazji do nauki tych umiejętności, dom jest miejscem, gdzie dziecko ma możliwość codziennego ćwiczenia i doskonalenia swoich zdolności emocjonalnych i społecznych. Oto kilka praktycznych wskazówek, które mogą pomóc rodzicom wspierać rozwój tych kompetencji:
1. Rozmawianie o emocjach
Rozmowa o emocjach to podstawa zrozumienia przez dziecko swoich uczuć. Przykładowe działania, jakie można podjąć to:
- Nazywanie emocji: Pomoc dziecku w rozpoznawaniu i nazywaniu emocji, np. „Widzę, że jesteś smutny, bo nie możesz teraz iść na plac zabaw”. Dzieci, które potrafią nazwać swoje uczucia, łatwiej uczą się je kontrolować.
- Opowiadanie o własnych emocjach: Mówienie otwarcie o tym, co czujemy, np. „Dziś jestem zmęczony, bo miałem dużo pracy”. To pokazuje, że emocje są normalne i warto o nich rozmawiać.
- Zachęcanie do dzielenia się uczuciami: Codzienna wymiana doświadczeń, pytanie dziecka, jak się czuje, co było dla niego radosne, a co trudne, pokazuje nasze zainteresowanie dzieckiem i gotowość do podjęcia rozmowy.
2. Rozwijanie empatii i zrozumienia innych
Empatia to kluczowa umiejętność społeczna, która rozwija się dzięki rozmowom i odpowiednim zachowaniom. Można wspierać jej rozwój poprzez:
- Zadawanie pytań o uczucia innych: Podczas oglądania razem bajki lub czytacie książki, można pytać: „Jak myślisz, jak czuje się teraz ten bohater?” lub „Dlaczego ta postać jest smutna?”. Takie pytania pomagają dziecku zrozumieć, że inni ludzie również mają emocje i przeżywają je w określony sposób.
- Pomaganie w rozwiązywaniu problemów: Jeśli dziecko ma konflikt z rówieśnikiem, nie wskazane jest rozwiązywanie problemu za nie, ale wspieranie go w znalezieniu rozwiązania. Można zapytać np.: „Co można zrobić, aby obie strony były zadowolone?” lub „Jak możesz pomóc swojemu przyjacielowi czuć się lepiej?”.
3. Nauka regulacji emocji
Umiejętność samoregulacji – czyli kontrolowania emocji w trudnych sytuacjach – jest niezbędna dla dzieci w wieku przedszkolnym. Przykładowe działania jakie można podjąć to:
- Modelowanie pozytywnych reakcji: Dzieci uczą się przez obserwację. Jeśli w trudnych sytuacjach zobaczą spokojną reakcję ze strony osoby dorosłej, wspomoże to dziecko w radzeniu sobie z frustracją w konstruktywny sposób.
- Pomaganie w nauce technik uspokajania: Można wprowadzać proste techniki, takie jak głębokie oddychanie lub liczenie do dziesięciu, które pomagają dziecku uspokoić się, gdy czuje się przytłoczone.
- Czas na wyciszenie: Jeśli zauważamy, że dziecko jest bardzo wzburzone, powinniśmy dać mu chwilę na ochłonięcie przed podjęciem rozmowy. Można powiedzieć: „Widzę, że jesteś bardzo zdenerwowany. Usiądźmy na chwilę i oddychajmy razem”.
4. Zachęcanie do współpracy i dzielenia się
Umiejętność współpracy i dzielenia się jest fundamentem funkcjonowania w grupie. W domu możena pomóc dziecku rozwijać te kompetencje poprzez:
- Wspólne zabawy i dzielenie się: Organizowanie zabaw, które wymagają współpracy, np. budowanie z klocków lub wspólne gotowanie. Podejmowanie wspólnych aktywności uczy dziecko, jak ważne jest dzielenie się zadaniami i czekanie na swoją kolej.
5. Rozwiązuj konflikty w sposób konstruktywny
Konflikty są naturalną częścią życia społecznego i dzieci muszą nauczyć się, jak je rozwiązywać. Oto kilka wskazówek:
- Zachęcanie do rozmowy: Gdy pojawi się konflikt, można zaproponować dziecku, aby najpierw powiedziało, co czuje, zamiast reagować impulsywnie. Powinniśmy uczyć je formułować zdania zaczynające się od „Ja”, np. „Jestem zły, bo…”.
- Wspólne poszukiwanie rozwiązań: Zachęcanie dziecka, aby razem z rówieśnikiem szukało rozwiązania problemu. Można im pomóc i je w tym wspierać, ale starajmy się, aby sami doszli do wniosku, co może być najlepszym rozwiązaniem.
6. Wzór do naśladowania
Dzieci uczą się, obserwując dorosłych, dlatego ważne jest, aby rodzice sami modelowali właściwe zachowania emocjonalno-społeczne:
- Okazywanie empatii: Pokazywanie dziecku, że ważne jest zrozumienie uczuć innych osób, np. „Zobacz, pani w sklepie wygląda na zmęczoną, może jej pomożemy i będziemy mili”.
- Rozmawianie o swoich emocjach: Gdy dziecko widzi, że jesteśmy otwarty na rozmowy o emocjach i potrafimy je kontrolować, z większą łatwością nauczy się robić to samo.
7. Chwalenie za postępy
Należy zwracać uwagę na momenty, kiedy dziecko skutecznie wyraża emocje, współpracuje lub rozwiązuje konflikty. Pozytywne wzmocnienie pomaga utrwalać pożądane zachowania:
- Chwalenie za coś konkretnie: Zamiast ogólnego „Dobrze się zachowałeś”, powiedz np. „Świetnie poradziłeś sobie z rozwiązaniem tego zadania. Powiedziałeś, co czujesz, i znalazłeś rozwiązanie”.
- Docenianie empatii: Kiedy dziecko okazuje zrozumienie dla innych, można powiedzieć np. „Bardzo ładnie pocieszyłeś koleżankę, kiedy była smutna. To ważne, żeby pomagać innym”.
Kiedy warto skonsultować się z psychologiem przedszkolnym?
Sporadycznie zdarza się, że dziecko przedszkolne bezpośrednio zwróci się o pomoc i wsparcie psychologiczne. Odpowiedzialność o dbałość i troskę w odpowiednim kształtowaniu się psychiki dziecka spoczywa na rodzicu, który w momencie, gdy spostrzeżenie niepokojące objawy powinien podjąć odpowiednie działanie. Zachowanie emocjonalne przedszkolaka cechuje labilność, afektywność i nieustanna zmienność. Jest to jak najbardziej stan normalny i nie można klasyfikować go jako zaburzenia emocjonalne. Należy jednak systematycznie obserwować dziecko, by w porę zareagować na ewentualne pojawienie się dysfunkcji. W pierwszej kolejności warto jednak wyszczególnić jakie oznaki mogą (ale nie muszą!) świadczyć o nieharmonijnym rozwoju społeczno-emocjonalnym dziecka. Są to:
– brak interakcji z rówieśnikami
– izolowanie się lub wycofanie społeczne
– agresja wobec innych osób lub samego siebie
– unikanie kontaktu wzrokowego
– nadwrażliwość na bodźce ze środowiska
– brak chęci do budowania wspólnego pola uwagi
– brak zrozumienia prostych poleceń
– ponadprzeciętne umiejętności wykraczające poza normę rozwojową
– trudności w dostosowaniu się do norm społecznych
Podsumowanie
Wspieranie rozwoju kompetencji emocjonalno-społecznych dziecka to proces, który wymaga zaangażowania, cierpliwości i konsekwencji. Rodzice odgrywają kluczową rolę, będąc wzorem do naśladowania oraz wspierając dziecko w nauce rozpoznawania emocji, empatii, współpracy i rozwiązywania konfliktów. Dzięki takim działaniom przedszkolak zyskuje narzędzia, które będą mu towarzyszyć przez całe życie, pomagając budować zdrowe relacje, radzić sobie z trudnościami i osiągać sukcesy zarówno w szkole, jak i w dorosłym życiu.
Opracowała Katarzyna Podlewska
Bibliografia:
-Piaget, J., Inhelder, B., Psychologia dziecka
-Czub, M., Matejczuk, J., Rozwój społeczno-emocjonalny w pierwszych sześciu latach życia. Perspektywa jednostki, rodziny i społeczeństwa
-Deptuła, M., Misiuk A., Diagnozowanie kompetencji społecznych dzieci w wieku przedszkolnym i młodszym szkolnym